Xóa bỏ khoảng trống thông tin từng gây khó

Có hiệu lực từ 1/2/2026, Thông tư số 121/2025/TT-BTC của Bộ Tài chính sửa đổi, bổ sung một số điều của các Thông tư quy định về thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát hải quan, thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu và quản lý thuế đối với hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu không chỉ sửa đổi kỹ thuật các quy định tại Thông tư số 38/2015/TT-BTC và Thông tư số 39/2018/TT-BTC, mà còn định hình lại cách thức quản trị hải quan theo hướng hiện đại.

Trọng tâm của văn bản này là chuyển dịch tư duy quản lý, coi dữ liệu số và mức độ tuân thủ của doanh nghiệp là nền tảng để giảm rủi ro và tăng tốc thông quan.

Trong bức tranh tổng thể đó, điểm xuất phát không nằm ở cửa khẩu, mà bắt đầu ngay từ khâu khai báo. Thông tư số 121/2025/TT-BTC tái thiết kế các chỉ tiêu thông tin trên Mẫu số 01 - Tờ khai nhập khẩu điện tử, hướng tới chuẩn hóa và cấu trúc hóa dữ liệu ngay từ đầu vào.

Theo ông Đào Duy Tám, Trưởng Ban Giám sát quản lý về hải quan (Cục Hải quan), việc thay đổi này không đơn thuần là điều chỉnh hình thức khai báo. Mục tiêu là hệ thống hóa các nghiệp vụ đặc thù, xóa bỏ những khoảng trống thông tin từng gây khó khăn cho công tác quản lý nhà nước.

Cách tiếp cận mới dựa trên nguyên tắc dữ liệu càng đầy đủ, càng chi tiết thì rủi ro ở khâu thông quan càng thấp. Việc bổ sung mã và tên người xuất nhập khẩu đối với loại hình xuất nhập khẩu tại chỗ, hay các ghi chú riêng cho hàng hóa đang chờ kết quả phân tích, phân loại, cho thấy ngành Hải quan đang quản lý xuyên suốt theo dòng hàng và đối tượng trên cùng một hệ thống số.

Sự cập nhật Incoterms® 2020, đặc biệt là quy tắc DPU (Giao tại địa điểm đã dỡ hàng), vào tổng trị giá hóa đơn là minh chứng cho việc đồng bộ hóa chuẩn mực thương mại quốc tế với hệ thống quản trị trong nước. Điều này giúp dữ liệu giao dịch của doanh nghiệp phù hợp hơn với yêu cầu kiểm soát của cơ quan Thuế và Hải quan, hạn chế sai lệch khi xác định trị giá tính thuế.

Không dừng ở đó, Thông tư số 121/2025/TT-BTC còn đặt ra bộ lọc dữ liệu nghiêm ngặt ngay từ khâu tiếp nhận thông tin. Doanh nghiệp phải chi tiết hóa việc khai trị giá trong tham vấn gián tiếp, đồng thời mô tả sâu hơn đối với hàng hóa đặt gia công ở nước ngoài. Thay vì chờ hệ thống phát sinh nghi vấn rồi mới giải trình, doanh nghiệp được chủ động cung cấp dữ liệu theo các chỉ tiêu đã được số hóa, qua đó hình thành hồ sơ tuân thủ số minh bạch và nhất quán.

Khi dữ liệu được chuẩn hóa tốt, các doanh nghiệp tuân thủ sẽ thuận lợi hơn trong việc thông quan qua luồng Xanh hoặc luồng Vàng. Sự can thiệp trực tiếp của công chức hải quan giảm xuống, kéo theo việc hạn chế rủi ro tiêu cực và các chi phí không chính thức trong quá trình làm thủ tục.

Giải phóng hàng trước, tham vấn sau

Sâu xa hơn, Thông tư số 121/2025/TT-BTC, khi kết hợp với Nghị định số 167/2025/NĐ-CP, đã tạo ra bước ngoặt trong xác định trị giá hải quan. Điểm nhấn lớn nhất là cơ chế giải phóng hàng trước, tham vấn sau.

Theo đó, doanh nghiệp không còn phải giải trình ngay tại thời điểm làm thủ tục đối với các mặt hàng thuộc diện rủi ro về giá. Hàng hóa được đưa về bảo quản hoặc đưa thẳng vào sản xuất, kinh doanh; việc tham vấn trị giá thực hiện trong vòng 30 ngày kể từ ngày giải phóng hàng.

Cách làm này tách bạch dòng chảy vật chất của hàng hóa khỏi tranh luận về hồ sơ và trị giá, giúp doanh nghiệp tối ưu vòng quay vốn, giảm chi phí lưu kho bãi và tránh tổn thất do chậm trễ nguồn nguyên liệu. Nhà nước đơn giản hóa thủ tục tại cửa khẩu, nhưng đồng thời tăng cường kỷ luật ở khâu hậu kiểm.

Cơ chế “tham vấn một lần, sử dụng nhiều lần” tiếp tục củng cố cách tiếp cận quản trị dựa trên niềm tin. Khi doanh nghiệp đáp ứng đủ 5 tiêu chí tương đồng gồm tên hàng, mã số HS, xuất xứ, đối tác giao dịch và điều kiện giao hàng, đồng thời trị giá khai báo không thấp hơn mức đã được chấp nhận trước đó, kết quả tham vấn có thể được sử dụng trong thời hạn 6 tháng tại cùng chi cục hải quan khu vực.

Song hành với đó là việc số hóa toàn bộ quy trình tham vấn thông qua hình thức gián tiếp. Doanh nghiệp không cần trực tiếp đến trụ sở chi cục hải quan; toàn bộ hồ sơ từ thỏa thuận giá, chứng từ vận tải, thanh toán đến hồ sơ thông quan tại nước xuất khẩu đều được nộp và lưu trữ điện tử. Đây là bước đi nhằm tạo thuận lợi thương mại thực chất, đồng thời bảo đảm tính minh bạch và nhất quán trong áp dụng pháp luật.

Tuy nhiên, quyền lợi luôn đi kèm trách nhiệm. Khi thủ tục tại cửa khẩu được nới lỏng, cơ quan Hải quan sẽ tăng cường kiểm tra sau thông quan. Doanh nghiệp phải chuẩn hóa hệ thống kế toán, chứng từ và luôn sẵn sàng giải trình, cung cấp bằng chứng khách quan về trị giá giao dịch trong thời hạn 30 ngày sau thông quan.

Theo ông Âu Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Hải quan, Thông tư số 121/2025/TT-BTC là tuyên bố rõ ràng về mục tiêu xây dựng môi trường hải quan phi giấy tờ, minh bạch và thuận lợi. Việc chuyển từ tiền kiểm sang tham vấn linh hoạt dựa trên quản lý rủi ro là lời giải cho bài toán cân bằng giữa chống gian lận thương mại và tạo điều kiện cho hoạt động xuất nhập khẩu.

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu tiếp tục dịch chuyển và tái cấu trúc, Thông tư số 121/2025/TT-BTC không chỉ đặt ra yêu cầu mới về tuân thủ, mà còn mở ra chuẩn mực cạnh tranh mới. Doanh nghiệp nào kiểm soát tốt dữ liệu, minh bạch trị giá và làm chủ cơ chế tham vấn sẽ không chỉ thông quan nhanh hơn, mà còn đứng vững hơn trong sân chơi xuất nhập khẩu ngày càng khắt khe.

Nguồn: Báo Đầu tư