Các số liệu do Chính phủ Mỹ công bố tuần trước cho thấy bức tranh kinh tế quen thuộc trong nhiều tháng qua, đó là nền kinh tế vẫn tăng trưởng ổn định nhưng lạm phát chưa hạ nhiệt. Đây là tín hiệu không mấy tích cực đối với Tổng thống Mỹ Donald Trump và các nghị sĩ Đảng Cộng hòa.

Trong tháng 9, doanh số bán lẻ tại Mỹ tăng lên, số đơn xin trợ cấp thất nghiệp vẫn thấp và sản lượng công nghiệp đạt mức cao nhất kể từ sau đại dịch Covid-19. Tuy nhiên, với lạm phát, vấn đề nhiều cử tri quan tâm nhất, giá tiêu dùng tăng nhanh nhất kể từ tháng 5 và vượt tốc độ tăng lương tháng thứ 6 liên tiếp. Giá xăng trung bình toàn nước Mỹ cũng duy trì trên 4 USD/gallon trong phần lớn thời gian của 6 tháng qua.

Trong bối cảnh đó, niềm tin người tiêu dùng đi xuống, còn các cuộc thăm dò cho thấy cử tri có xu hướng quay lưng với Đảng Cộng hòa. Theo ông John W. Lettieri, Chủ tịch tổ chức nghiên cứu chính sách Economic Innovation Group, chi phí sinh hoạt sẽ là tiêu chí hàng đầu để cử tri đánh giá trong năm 2026, và “kết quả ở tiêu chí quan trọng nhất này không mấy khả quan”.

Dù vậy, theo các nhà kinh tế, bức tranh kinh tế thực tế không hoàn toàn ảm đạm như tâm lý bi quan của cử tri, khi kinh tế Mỹ có cả điểm yếu lẫn điểm mạnh. Bên cạnh đó, triển vọng của lạm phát và của nền kinh tế nói chung vẫn khó đoán định.

BÀI TOÁN CHI PHÍ SINH HOẠT KHÔNG CHỈ NẰM Ở LẠM PHÁT

Vào thời điểm ông Trump trở lại Nhà Trắng, lạm phát đo bằng chỉ số giá tiêu dùng (CPI) của Mỹ đã giảm xuống khoảng 3%, từ mức đỉnh 9% vào năm 2022. Hầu hết các nhà kinh tế khi đó dự báo lạm phát sẽ còn giảm tiếp.

Tuy nhiên, đà giảm của lạm phát chững lại trong năm 2025, một phần do chính sách thuế quan của ông Trump đẩy giá nhiều mặt hàng nhập khẩu đi lên. Đến khi tác động của thuế quan bắt đầu suy yếu, Tổng thống Trump lại đưa Mỹ bước vào chiến tranh Mỹ - Iran, khiến giá năng lượng tăng vọt và kéo lạm phát đi lên trở lại. Trong tháng 9, giá tiêu dùng tăng 3,7% so với cùng kỳ năm 2025.

“Trước đây, cử tri Mỹ cho rằng chính sách của cựu Tổng thống Joe Biden khiến giá cả tăng cao. Giờ đây, họ cho rằng chính sách của Tổng thống Trump đang đẩy giá lên. Tôi nghĩ trong cả hai trường hợp, cử tri đều đánh giá đúng”, ông Michael Strain, nhà kinh tế tại Viện Doanh nghiệp Mỹ (AEI), nhận định với tờ báo New York Times.

Ngoài giá xăng, giá dầu diesel ở mức kỷ lục đang có nguy cơ lan sang giá thực phẩm và nhiều mặt hàng khác. Đà tăng của trí tuệ nhân tạo (AI) cũng đẩy nhu cầu đối với con chip máy tính tăng vọt, khiến giá điện thoại thông minh, máy tính bảng và các thiết bị điện tử tiêu dùng khác tăng theo.

Lạm phát tăng trở lại cũng buộc Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) đảo chiều chính sách và bắt đầu nâng lãi suất, khiến chi phí vay vốn tăng lên trong khi nhiều người Mỹ đang phải vay nợ để trang trải cuộc sống. Lãi suất vay mua nhà tăng mạnh trong năm nay, dập tắt kỳ vọng thị trường nhà ở phục hồi.

Ở chiều ngược lại, thu nhập của người lao động tăng chậm lại. Trong tháng 9, tiền lương chỉ tăng 3%, thấp hơn mức tăng gần 4% cùng kỳ năm 2025. Theo ít nhất một thước đo, thu nhập thực tế, tức tiền lương sau khi trừ tác động của lạm phát, của người lao động Mỹ không tăng kể từ khi ông Trump bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai.

THỊ TRƯỜNG LAO ĐỘNG VỮNG NHƯNG KÉM SÔI ĐỘNG

Xét về tổng thể, các hộ gia đình Mỹ đã chống chịu với giá cả tăng cao tốt hơn dự báo của nhiều nhà kinh tế, một phần nhờ thị trường việc làm vẫn ổn định.

Trong tháng 9, tỷ lệ thất nghiệp tại Mỹ ở mức 4,2%. Tỷ lệ này đã duy trì ở mức bằng hoặc dưới 4,5% liên tục trong 5 năm, giai đoạn kéo dài nhất từ trước đến nay. Dù nhiều người lo ngại AI sẽ khiến người lao động mất việc, số vụ sa thải vẫn thấp so với mức trung bình trong lịch sử. Gần 81% người trong độ tuổi lao động chính, từ 25 đến 54 tuổi, có việc làm, sát mức cao nhất trong 25 năm qua.

Tuy nhiên, thị trường lao động Mỹ dù vững vàng vẫn chưa thực sự sôi động. Doanh nghiệp không cắt giảm nhân sự nhưng cũng tuyển thêm rất ít. Trạng thái “tuyển dụng ít, sa thải ít” khiến người cần việc làm gặp nhiều khó khăn. Hiện một người thất nghiệp tại Mỹ mất trung bình gần 6 tháng để tìm việc.

Tuyển dụng chậm còn khiến người lao động khó chuyển sang công việc mới với mức lương cao hơn, hoặc dọa nghỉ việc để đòi tăng lương. Giai đoạn sau đại dịch, “làn sóng nghỉ việc hàng loạt” từng giúp nhiều người có thu nhập theo kịp đà tăng giá nhờ chuyển việc liên tục.

Hiện nay, người lao động chuyển việc ít hơn, và đây có thể là một phần nguyên nhân khiến tiền lương tăng chậm lại.

"Người lao động giờ đây phải xoay xở rất vất vả mới tìm được công việc tốt hơn công việc đang làm, và điều này cho thấy vị thế của họ khá mong manh", ông Skanda Amarnath, Giám đốc điều hành Employ America, tổ chức nghiên cứu chuyên về thị trường lao động tại Mỹ, nhận xét. 

TIÊU DÙNG VÀ ĐẦU TƯ PHỤ THUỘC VÀO AI

Dù tâm lý bi quan, người Mỹ vẫn duy trì chi tiêu, và số liệu doanh số bán lẻ tăng mạnh công bố tuần trước là bằng chứng mới nhất. Trong quý 2/2026, tiêu dùng tại Mỹ sau khi điều chỉnh theo lạm phát đã tăng 3,8% so với quý trước, tính theo năm. Phần lớn các chuyên gia dự báo tiêu dùng sẽ tiếp tục tăng mạnh trong quý 3/2026.

Đầu tư của doanh nghiệp Mỹ cũng tăng mạnh, khi các công ty rót nhiều tiền vào thiết bị và phần mềm. Lợi nhuận doanh nghiệp tiếp tục đạt mức kỷ lục, góp phần đưa thị trường chứng khoán Mỹ lên các mức đỉnh mới dù vẫn có những phiên biến động.

Tuy nhiên, sức tăng trưởng này phần lớn đến từ các lĩnh vực gắn với AI và hàng nghìn tỷ USD đầu tư vào hạ tầng phục vụ công nghệ này. Nhu cầu gần như không có giới hạn đối với con chip, trung tâm dữ liệu và điện năng để vận hành các trung tâm này là động lực chính của phần lớn mức tăng đầu tư.

Các doanh nghiệp hưởng lợi từ nhu cầu này, như hãng chế tạo chip Nvidia, góp phần lớn vào đà tăng lợi nhuận doanh nghiệp. Đà tăng của chứng khoán cũng giúp duy trì sức chi tiêu, nhất là ở các hộ gia đình thu nhập cao - nhóm nắm giữ phần lớn cổ phiếu.

Theo các nhà phân tích, sự phụ thuộc vào AI khiến nền kinh tế Mỹ dễ tổn thương nếu nhà đầu tư mất niềm tin vào lĩnh vực này, và một số dấu hiệu cho thấy rủi ro đó có thể đã xuất hiện. Giá cổ phiếu của công ty vận hành trung tâm dữ liệu CoreWeave và các doanh nghiệp cùng ngành đã giảm mạnh, do nhà đầu tư ngày càng nghi ngờ hiệu quả từ các khoản chi khổng lồ của nhóm này.

Trong một báo cáo công bố hôm thứ Sáu (16/10), ông Torsten Slok, nhà kinh tế trưởng của công ty quản lý tài sản Apollo Global Management, cảnh báo nếu sự hào hứng của nhà đầu tư đối với AI suy giảm, tình trạng đình lạm (stagflation) của nền kinh tế Mỹ có thể lộ rõ, tức tăng trưởng chậm lại trong khi áp lực giá cả vẫn dai dẳng.

Trong khi đó, ngày càng nhiều nhà kinh tế và chuyên gia công nghệ, kể cả các nhà lãnh đạo của chính những công ty AI, cảnh báo công nghệ này có thể gây ra tình trạng mất việc với quy mô lớn.

Những cảnh báo này khiến nhiều người lao động cảm thấy họ đang rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan. Nếu AI phát huy được tiềm năng, họ có thể mất việc. Ngược lại, nếu bong bóng AI vỡ, khoản đầu tư cho hưu trí của họ có thể bị xóa sạch, kéo theo nguy cơ nền kinh tế rơi vào suy thoái.

Những lo ngại về AI càng làm gia tăng cảm giác bất định về kinh tế và khiến niềm tin của cử tri suy giảm. Trên thực tế, đã từ lâu phần lớn người Mỹ không còn cảm thấy cuộc sống ổn định.

“Điều mọi người mong muốn nhất, hơn cả cơ hội kinh tế hay tăng trưởng kinh tế, là sự ổn định kinh tế”, bà Elizabeth Pancotti, Phó chủ tịch tổ chức nghiên cứu Groundwork Collaborative, nhận định.

Nguon: https://vneconomy.vn/ba-bieu-do-quan-trong-ve-kinh-te-my-truoc-them-bau-cu-quoc-hoi-giua-nhiem-ky.htm