Thị trường đang bước vào một chuẩn cạnh tranh mới

Năm 2026, thương mại toàn cầu tiếp tục vận động trong bối cảnh tăng trưởng chậm hơn, phân mảnh hơn và chịu tác động ngày càng rõ của các tiêu chuẩn môi trường, xã hội và quản trị. Theo UNCTAD (Hội nghị Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển), thương mại thế giới bước vào năm nay với áp lực từ tăng trưởng suy chậm, tái cấu trúc chuỗi giá trị và sự gia tăng của các quy định quốc gia, trong đó chuyển đổi xanh đang nổi lên như một yếu tố định hình mới của thương mại và đầu tư quốc tế.

Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp Việt Nam không chỉ là chủ thể sản xuất hay xuất khẩu đơn thuần, mà còn là lực lượng trực tiếp tham gia vào quá trình thích ứng với các “luật chơi” mới của thị trường. Nếu trước đây, giá cả, tiến độ giao hàng và năng lực sản xuất là những tiêu chí then chốt, thì nay yêu cầu của đối tác và nhà nhập khẩu đã mở rộng sang phát thải carbon, minh bạch chuỗi cung ứng, trách nhiệm xã hội và khả năng quản trị bền vững.

Doanh nghiệp Việt Nam giữ vai trò ngày càng lớn trong quá trình chuyển đổi

Thực tế cho thấy doanh nghiệp Việt Nam đang đứng ở trung tâm của quá trình chuyển đổi xanh của nền kinh tế. Với khu vực sản xuất, doanh nghiệp là nơi quyết định mức tiêu thụ năng lượng, nguyên vật liệu, công nghệ và phát thải trong toàn bộ chuỗi giá trị. Với khu vực xuất khẩu, doanh nghiệp là đầu mối trực tiếp tiếp nhận các tín hiệu mới từ thị trường quốc tế, từ yêu cầu kỹ thuật, truy xuất nguồn gốc đến các quy định môi trường. Còn với lĩnh vực đầu tư, doanh nghiệp lại là đối tượng vừa đi tìm vốn, vừa phải chứng minh năng lực hấp thụ các dòng vốn xanh và bền vững.

Vai trò đó khiến cộng đồng doanh nghiệp không chỉ là bên “thực hiện” các yêu cầu xanh, mà còn trở thành tác nhân quyết định việc Việt Nam có thể tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị toàn cầu hay không. Trong giai đoạn mới, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp không còn chỉ được đo bằng sản lượng hay doanh thu, mà còn bằng khả năng thích ứng với tiêu chuẩn xanh và năng lực minh bạch hóa hoạt động sản xuất - kinh doanh.

CBAM và ESG đang trở thành bộ lọc mới của thị trường

Một trong những thay đổi rõ nhất của năm 2026 là việc CBAM của Liên minh châu Âu chính thức có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Đây là cơ chế điều chỉnh biên giới carbon, theo đó hàng hóa nhập khẩu vào EU trong một số lĩnh vực có phát thải cao phải phản ánh chi phí carbon tương tự hàng sản xuất trong nội khối. Giai đoạn đầu, cơ chế này áp dụng với các nhóm hàng như xi măng, sắt thép, nhôm, phân bón, điện và hydro.

Song song với đó, ESG - viết tắt của môi trường, xã hội và quản trị - đang dần từ một khung tham chiếu tự nguyện trở thành yêu cầu thực tế trong giao thương, đầu tư và đánh giá doanh nghiệp. Các đối tác quốc tế không chỉ quan tâm doanh nghiệp sản xuất gì, mà còn quan tâm sản xuất bằng công nghệ nào, phát thải ra sao, quản trị lao động thế nào và có hệ thống dữ liệu đáng tin cậy hay không. Với doanh nghiệp Việt Nam, điều đó có nghĩa là thị trường ngày càng không chỉ lắng nghe cam kết, mà còn quan tâm nhiều hơn đến những minh chứng cụ thể.

“Xanh trên giấy” không còn đủ

Áp lực lớn nhất hiện nay không nằm ở việc doanh nghiệp có tuyên bố cam kết bền vững hay không, mà ở khả năng chứng minh cam kết đó bằng dữ liệu, quy trình và kết quả thực chất. Trong bối cảnh ESG ngày càng được quan tâm, tình trạng “xanh trên giấy” - tức có thông điệp xanh nhưng thiếu hệ thống đo lường, báo cáo và kiểm chứng - đang trở thành một rủi ro không nhỏ đối với doanh nghiệp khi làm việc với đối tác quốc tế.

Điều thị trường cần hiện nay là tính toàn vẹn của dữ liệu, khả năng truy xuất nguồn gốc và lộ trình chuyển đổi đáng tin cậy. Đây không còn là yêu cầu riêng của các tập đoàn lớn, mà đang lan dần sang cả doanh nghiệp vừa và nhỏ khi tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Từ nhà nhập khẩu, nhà phân phối đến các quỹ đầu tư và tổ chức tín dụng, ngày càng nhiều chủ thể đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải minh bạch hơn về phát thải, nguyên liệu đầu vào, điều kiện lao động và cơ chế quản trị nội bộ.

Đầu tư xanh mở ra cơ hội nhưng cũng đòi hỏi năng lực mới

Ở chiều ngược lại, xu hướng xanh hóa thị trường cũng mở ra những cơ hội mới cho doanh nghiệp Việt Nam, nhất là trong tiếp cận vốn và đổi mới công nghệ. Các phân tích gần đây cho thấy đầu tư chuyển đổi xanh đang trở thành xu hướng không thể đảo ngược, trong đó doanh nghiệp nào đi sớm trong nâng cấp công nghệ, tiết kiệm năng lượng, sử dụng tài nguyên hiệu quả và xây dựng báo cáo bền vững sẽ có cơ hội tiếp cận dòng vốn tốt hơn.

Tuy nhiên, để đón được dòng vốn xanh, doanh nghiệp không thể chỉ dừng ở ý tưởng. Điều cần thiết là năng lực thực thi: từ hệ thống dữ liệu phát thải, phương án chuyển đổi công nghệ, khả năng quản trị rủi ro đến tính minh bạch trong báo cáo. Nói cách khác, tài chính xanh không chỉ là câu chuyện của ngân hàng hay quỹ đầu tư, mà bắt đầu từ việc doanh nghiệp có đủ nền tảng để được thị trường và nhà đầu tư tin cậy hay không.

Thích ứng sớm để giữ vị thế trong chuỗi giá trị

Trong bối cảnh mới, doanh nghiệp Việt Nam đang đứng trước một yêu cầu mang tính dài hạn: chuyển từ tư duy đáp ứng đơn hàng sang tư duy đáp ứng tiêu chuẩn hệ thống. Điều này đòi hỏi không chỉ cải tiến sản xuất, mà còn phải từng bước chuẩn hóa quản trị, kiểm kê phát thải, tăng khả năng truy xuất và xây dựng lộ trình chuyển đổi phù hợp với từng ngành hàng, từng thị trường. Với doanh nghiệp Việt Nam, đây vừa là sức ép, vừa là cơ hội để tái định vị vai trò của mình trong chuỗi giá trị quốc tế.